ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು: ಹರಿಹರ-ಚಾಮರಸರ ದೃಷ್ಟಿ, ಸೃಷ್ಟಿ

(ದಿನಾಂಕ 8-9-26)

ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ: ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಚಿಂತನೆ 27

ಚಾಮರಸ ಮತ್ತು ಹರಿಹರರು ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವನ್ನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ನಿರೂಪಣೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ, ಕಥನಪದ್ಧತಿ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳ ಶೈಲಿಭೇದವೆಂದು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೇಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಪುರಾಣಾತ್ಮಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ.

ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುದೇವರ ರಗಳೆ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸನ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ—ಈ ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ಅಲ್ಲಮನು ಒಂದೇ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರತಿಮೆ ಅಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಶಿವಾನುಭವ ಮತ್ತು ಗುರುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರೂ, ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನು ಮಾನವೀಯ ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಖರವನ್ನು ಏರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಅತಿಮಾನುಷ, ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಎರಡು ಸರಳ ನಿರೂಪಣೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಎರಡು ಅಲ್ಲಮಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ತೌಲನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಫಲಪ್ರದ.

ಹರಿಹರನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಮಾನವೀಯ ಅನುಭವವೇ ಮೂಲಾಧಾರ. ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನೋವು, ಸಂಬಂಧ, ವಿರಕ್ತಿ, ಸಾಧನೆ, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಹರಿಹರನು ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಲೋಕದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ದೇವಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಲೋಕಾನುಭವದ ಮಧ್ಯದಿಂದಲೇ ವೈರಾಗ್ಯದತ್ತ, ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಜ್ಞಾನದೆಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಶಿವಾನುಭವದತ್ತ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕನಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯ ಸ್ಪಂದನೆ ಹೆಚ್ಚು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಆತ್ಮಸಾಧನೆ ಓದುಗರಿಗೆ ಒಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಅಲ್ಲಮನು ಮಾತ್ರ ಹೀಗೆ ಆಗಬಲ್ಲ’ ಎಂಬ ದೂರದ ಅತಿಮಾನುಷ ಭಾವಕ್ಕಿಂತ ‘ಮಾನವನು ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏರಬಹುದು’ಎಂಬ ಅನುಭವದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹರಿಹರನ ನಿರೂಪಣೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಾಮರಸನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ. ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಕೇವಲ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏರಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ಶಿವತತ್ತ್ವದ ದಿವ್ಯತೆ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಜನನ, ಜೀವನ, ಸಂಚಾರ, ಸಾಧಕರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಂವಾದಗಳು, ಮಾಯೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಿದ್ಧ–ಯೋಗಿಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅತಿಮಾನುಷ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕಥನತಂತ್ರದ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ಚಾಮರಸನಿಗೆ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಒಂದು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ರೂಪಕ. ಅವರ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಸಂಗವೂ ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ, ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯ, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳ ಕಥನಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನು ರಗಳೆಯ ನಿರಂತರ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ಜೀವನವನ್ನು ಮಾನವೀಯ ಘಟನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗಗಳೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ. ಚಾಮರಸನು ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪುರಾಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಘಟನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉನ್ನತೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿ ಸಂವಾದ, ಮಾಯೆಯ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣ, ಅಲ್ಲಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಗೋರಕ್ಷನಂತಹ ಸಿದ್ಧರ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಚಾಮರಸನ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಥೆಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲ; ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹರಿಹರನಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರೆ, ಚಾಮರಸನಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವೈರಾಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನ ವೈರಾಗ್ಯವು ಅನುಭವದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ವೈರಾಗ್ಯ. ಲೋಕದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ದೇಹದ ನಶ್ವರತೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಆತನು ಒಳಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನ ವೈರಾಗ್ಯವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೂಲಭೂತ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವಾತ್ಮಕ. ಆತನು ಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನಲ್ಲ; ಲೋಕದ ಮಾಯಾತ್ಮಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಮೀರಿ ನಿಂತವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವೆಂದರೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಬಂಧನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ಮಾಯೆ ಅವನನ್ನು ಆಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇ ಅವನ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಮಾಯಾ ಪ್ರಸಂಗವು ಅಲ್ಲಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಕೇಂದ್ರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮಾಯೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಗಮನಾರ್ಹ. ಹರಿಹರನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಕಾಮಲತೆ ಅಥವಾ ಮಾಯಾಸಂಬಂಧಿ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅಲ್ಲಮನ ಮನೋಲೋಕದ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮಾನವೀಯ ಘಟನೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಚಾಮರಸನು ಈ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಮಾಯೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಯೆಯ ತಂದೆ ಮಮಕಾರ, ತಾಯಿ ಮೋಹಿನಿ, ಗುರು ಅಹಂಕಾರಾಚಾರ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೇ ಆಕೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಮಮಕಾರ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಮನು ಜಯಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದೋ ಸ್ತ್ರೀಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ; ಮಾನವ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮೀರುವುದು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಚಾಮರಸನ ಮಾಯಾ ಪ್ರಸಂಗವು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿಯೂ ಓದಬಹುದಾದ ಆಳವಾದ ರೂಪಕವಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಗುರುತ್ವವೂ ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಲಮನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಉನ್ನತಿಗೇರಿದ ಶಿವಯೋಗಿ. ಅವನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅನುಭವವೇ ಅವನ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಚಾಮರಸನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇತರರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಜಗದ್ಗುರು. ಅವನು ಸಾಧಕರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ ‘ಕಾಳಿಕೆ’ಯನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಶರಣಮಾರ್ಗದತ್ತ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಗೋರಕ್ಷನ ಪ್ರಸಂಗ ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ವಜ್ರಕಾಯದ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೆರೆದಾಡುವ ಗೋರಕ್ಷನಿಗೆ ಅಲ್ಲಮನು ದೇಹದ ಅಜೇಯತೆಯಿಗಿಂತ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಅಜೇಯತೆ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಗೋರಕ್ಷನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಯೋಗಿಯ ಮತಾಂತರವಲ್ಲ; ದೇಹಕೇಂದ್ರಿತ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಚೈತನ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನಡೆಯುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ.

ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ವಿವಿಧ ಪಂಥ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಸಾಧನಾಮಾರ್ಗಗಳ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಶರಣತತ್ತ್ವದ ವಿಶಾಲ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಸಾಧಕರನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಗುರುತ್ವವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಂಥದ ಸೀಮಿತ ಗುರುತ್ವವಾಗದೆ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಯಾರನ್ನೂ ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಆತ್ಮಾನುಭವದ ಉನ್ನತ ಹಂತಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ‘ಗುರು’ಗಿಂತಲೂ ‘ಗುರುತತ್ತ್ವ’ದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಲೋಕಸಂಬಂಧವೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಂಶ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನು ಲೋಕಾನುಭವದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದು ಆತ್ಮಾನುಭವದತ್ತ ಸಾಗುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಲೋಕಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಲೋಕವನ್ನು ತೊರೆದುಹೋಗುವುದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ವೈರಾಗ್ಯವಾದರೆ, ಲೋಕದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಬಂಧಿತರಾಗದೆ ಬದುಕುವುದು ಇನ್ನೂ ಉನ್ನತವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚಾಮರಸನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬನವಾಸಿಯಿಂದ ಕದಳಿಯವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಮನ ನಿರಂತರ ಸಂಚಾರವು ಈ ಬಂಧನಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಕೇತ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವುದನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೂ, ಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ, ಸಂಬಂಧಕ್ಕೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ಅಂಶ ತನ್ನ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಬಸವಣ್ಣನು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿಗೆ ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದರೂ, ಆ ಸಿಂಹಾಸನದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲಮನು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೂನ್ಯ’ವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಸನ ಅಥವಾ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ಅಧಿಕಾರದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮೀರುವ ಚೈತನ್ಯದ ಸಂಕೇತ. ಅಧಿಕಾರ ದೊರೆತಾಗ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಸುಲಭ; ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸದಂತೆ ಅದರಿಂದಲೂ ಅತೀತನಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು ಅಪರೂಪದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿ. ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ ಸಿಂಹಾಸನಾತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರೂಪಕಗಳೂ ಚಾಮರಸನ ಈ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಹರಿವ ನದಿಗೆ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕಾಲು’, ‘ಉರಿವ ಕಿಚ್ಚಿಗೆ ಮೈಯೆಲ್ಲ ನಾಲಗೆ’, ‘ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಗೆ ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕೈ’, ‘ಗುಹೇಶ್ವರ ನಿಮ್ಮ ಶರಣಂಗೆ ಸರ್ವಾಂಗವೆಲ್ಲ ಲಿಂಗ’ ಎಂಬ ವಚನದ ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಚಲನೆ, ದಹನಶಕ್ತಿ, ಸ್ಪರ್ಶಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾನುಭವದ ಸಮಗ್ರತೆ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ನದಿಯಂತೆ ಅವನು ಹರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಾಳಿಯಂತೆ ಜ್ಞಾನಾನುಭವವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಲಿಂಗವಾಗುವ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿ–ಲಿಂಗ ಭೇದವನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಹರನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಮುಖ್ಯವಾದರೆ, ಚಾಮರಸನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರಿಂದ ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನು ಮಾನವೀಯತೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯತೆಯತ್ತ ಸಾಗುವ ‘ಸಾಧಕ’, ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ದಿವ್ಯತೆಯಿಂದ ಮಾನವಲೋಕದೊಳಗೆ ಇಳಿದು ಸಾಧಕರನ್ನು ಜ್ಞಾನದೆಡೆಗೆ ನಡೆಸುವ ‘ಜಗದ್ಗುರು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುತ್ತವೆ. ಹರಿಹರನು ಅಲ್ಲಮನ ಆಂತರಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರೆ, ಚಾಮರಸನು ಅವನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಾಶೀಲ ಗುರುತ್ವದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಹರನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ ಜೀವನಾನುಭವ ಮುಖ್ಯವಾದರೆ, ಚಾಮರಸನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನ ಸುತ್ತಲಿನ ಸಂಕೇತಗಳು ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳು ಒಂದೇ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನು ಮಾನವೀಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಸಾಧಕ; ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ಆ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತ ಜ್ಞಾನಚೈತನ್ಯ. ಹರಿಹರನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ಅನುಭವದ ಪಯಣ ಮುಖ್ಯವಾದರೆ, ಚಾಮರಸನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ಅನುಭವವೇ ಇತರರ ಪಯಣಕ್ಕೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನು ಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನು ಲೋಕದ ಬಂಧಿತರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ಇಬ್ಬರು ಕವಿಗಳ ಅಲ್ಲಮಚಿತ್ರಣದ ಮೂಲಭೂತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ಆದರೆ ಈ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವೆಂದು ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಹೇಗೆ ಬಹುಮುಖವಾಗಿ ವಿಕಸಿತಗೊಂಡಿತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಹಂತಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಹರಿಹರನು ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಮಾನವೀಯ ಅನುಭವದ ನೆಲೆಗೆ ಇಳಿಸಿ ಓದುಗರಿಗೆ ಸಮೀಪಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಚಾಮರಸನು ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಾತ್ಮಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತೀಕರಿಸಿ ವಿಶ್ವಮಾನವೀಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದನು. ಒಬ್ಬನ ಅಲ್ಲಮ ‘ಅನುಭವಿಸಿದವನು’; ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಅಲ್ಲಮ ‘ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುವವನು’. ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಾಧನೆಯ ಪಯಣ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶ. ಈ ಎರಡೂ ಮುಖಗಳು ಒಂದಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಸಮಗ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಆಧುನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ, ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಚಾಮರಸರ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಬದಲು, ಅವರವರ ಕಾವ್ಯಶಿಲ್ಪ, ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮನೋಭಾವ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಓದುಗರ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳೆಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನಲ್ಲಿ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು, ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮನಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ, ಪುರಾಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ‘ನಿಜವಾದ ಅಲ್ಲಮ ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಿಂತ ‘ಹರಿಹರನಿಗೆ ಅಲ್ಲಮ ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸಿದನು? ಚಾಮರಸನಿಗೆ ಅಲ್ಲಮ ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸಿದನು? ಮತ್ತು ಆ ಎರಡು ಚಿತ್ರಣಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಾವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಳಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮ ಮಾನವನೊಳಗಿನ ಶಿವತ್ವದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾದರೆ, ಚಾಮರಸನ ಅಲ್ಲಮ ಮಾನವನೊಳಗಿನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಶಿವತ್ವವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಪರಮಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರತೀಕ. ಈ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕವಾಗಿಯೇ ಕನ್ನಡದ ಅಲ್ಲಮಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅದರ ವಿಶಾಲತೆ, ಆಳ ಮತ್ತು ಬಹುಮುಖತೆಯನ್ನು ನೀಡಿವೆ.

ಬಸವ ಮೀಡಿಯಾ ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಗುಂಪು ಸೇರಲು ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
https://chat.whatsapp.com/JtGWW38lyFrDf4kKL0aXGH