ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ : ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಚಿಂತನೆ 28
ಕನ್ನಡ ಶರಣಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಗಳು ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿಗಳೆಂಬುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂವಾದಿಸುವ ಎರಡು ಮಹತ್ವದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ–ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿದ್ದರೂ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವ ದೃಷ್ಟಿ, ನಿರೂಪಿಸುವ ವಿಧಾನ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಶಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುವ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಕಥನದ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಇದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಈ ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ವಿವಿಧ ಸಂಪಾದಕರು ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಶರಣರ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅನುಭವಮಂಟಪದ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ, ಚಾಮರಸನು ಅದೇ ಶರಣತಾತ್ತ್ವಿಕ ಲೋಕವನ್ನು ಕಾವ್ಯಮಯವಾದ, ಪೌರಾಣಿಕವಾದ ಮತ್ತು ರೂಪಕಾತ್ಮಕವಾದ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡು ಕೃತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಅನುಕರಣ–ಮೂಲ ಎಂಬ ಸರಳ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಶರಣಾನುಭವದ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯರೂಪಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸ.
ಡಾ. ಎಂ. ಚಿದಾನಂದಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಡಾ. ಎಲ್. ಬಸವರಾಜು ಮೊದಲಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಹಾಗೂ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಗಳ ವಸ್ತುವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಚರ್ಚೆಯಾಗುವ ಅನೇಕ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಷಟ್ಸ್ಥಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಕಾವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಗದ್ಯರೂಪದಂತಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ವಿದ್ವತ್ವಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ವಚನಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶರಣರ ಅನುಭವಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಘಟಕಗಳಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪಾದಕರು ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಗದ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ವಚನಗಳ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕಥನದ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸುವ ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಗದ್ಯ–ಪದ್ಯಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸ್ವರೂಪ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ಚಂಪೂ ಪರಂಪರೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ ರೂಪಕ್ಕಿಂತ ಅದರೊಳಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅನುಭವದ ಸಂವಾದ.
ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಕೇಂದ್ರವ್ಯಕ್ತಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಮ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಥಾನಾಯಕನಲ್ಲ; ಆತನು ಅನುಭವದ ಪ್ರಮಾಣ, ಶೂನ್ಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು “ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮತತ್ತ್ವ, ಪರಮಾನಂದ, ಪರಂಜ್ಯೋತಿ, ಪರಮೇಶ್ವರ, ಅಗಮ್ಯ, ಅಗೋಚರ, ಅಪರಿಮೇಯ, ಅನಾಮಯ, ಅನುಪಮ, ಅಪ್ರತರ್ಕ್ಯ, ಮಹಾಜ್ಞಾನಪ್ರಭಾಮಯ” ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವ ಪರಂಪರೆ, ಆತನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮಿತಿಗಳೊಳಗೆ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಮನು ಅನುಭವದ ಅಂತಿಮ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಸವಣ್ಣ, ಚೆನ್ನಬಸವಣ್ಣ, ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರ, ಗೋರಕ್ಷ, ಗೊಗ್ಗಯ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶರಣರು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುವಾಗ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅನುಭವದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಶೂನ್ಯಾನುಭವದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಸಂವಾದವು ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಒಂದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.
ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ “ಕಾಮತತ್ತ್ವದ ಅಳಿವು ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಉಳಿವು” ಎಂಬ ಆಶಯವು ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ವಾಂಛೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಜೀವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ವರೂಪದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಬಂಧನಗಳ ಸಮಗ್ರ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಕಾಮತತ್ತ್ವದ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾಶ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಶರಣತತ್ತ್ವದ ಮೂಲಭೂತ ಧ್ವನಿ. ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಕಥಾರೂಪ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಅನುಭವ–ಸಂವಾದದ ರೂಪ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವು ಕಥೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಕಥೆಯೊಳಗಿರುವ ತತ್ತ್ವವು ವಚನ–ಸಂವಾದವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಾಮರಸನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನ ಅಲ್ಲಮನ ರಗಳೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದ ಅಲ್ಲಮ–ಕಾಮಲತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಚಾಮರಸನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊಸ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಪುನರ್ರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಚಾಮರಸನಿಗೆ ಅಲ್ಲಮನು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮ, ವಿರಕ್ತಿ, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಮಾನವಸಾಧಕನಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದ, ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದ, ಇತರ ಸಾಧಕರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾಮರಸನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾಯೆಯ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವ ಅಲ್ಲಮನು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ವಾಂಛೆಯನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಸಾಧಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಮಮಕಾರ, ಮೋಹ, ಅಹಂಕಾರಗಳ ಸಮಗ್ರ ಬಂಧನವನ್ನು ಮೀರುವ ಶಿವಸ್ವರೂಪಿ.
ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ತತ್ತ್ವವು ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮನು ಮಾಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಸುವ ಪಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ, ಇತರರ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಜ್ಞಾನಗುರು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಧಕರ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ಕದಡುತ್ತವೆ. ಅವನ ಸಂವಾದವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನನ್ನೂ ತನ್ನ ಅನುಭವದ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಮಹತ್ವವು ಅವನ ಸ್ವಂತ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಆಂತರಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಥಾರೂಪ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮನು ವಿವಿಧ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇಹ, ಸಿದ್ಧಿ, ಪಂಥ, ಆಚರಣೆ ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗೋರಕ್ಷನ ಪ್ರಸಂಗ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗೋರಕ್ಷನು ದೇಹಸಾಧನೆ, ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಜ್ರದೇಹದ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಮನು ಅವನಿಗೆ ದೇಹದ ಅಜೇಯತೆಯಿಗಿಂತ ಚೈತನ್ಯದ ವಿಜಯವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ವಜ್ರಕಾಯದ ಮೋಹದಿಂದ ವ್ಯೋಮಕಾಯದ ಅನುಭವದತ್ತ ಗೋರಕ್ಷನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ದೇಹಕೇಂದ್ರಿತ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅನುಭವಕೇಂದ್ರಿತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ತತ್ತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತ ಕಥಾನಾಟಕವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅದೇ ರೀತಿ ಗೊಗ್ಗಯ್ಯನ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಎರಡೂ ಪರಂಪರೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹರಿಹರನ ರಗಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಗೊಗ್ಗಯ್ಯನ ಪ್ರಸಂಗವು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ತೋಟಿಗನಾದ ಗೊಗ್ಗಯ್ಯನಿಗೆ ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಮನು ಅನಿಮಿಷಯ್ಯನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಮರಸನ ಕಥನದ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಹೊಸ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಲ್ಲ; ಶರಣತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಗಕ್ಕೆ, ಪಂಥಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಸಾಧನಾಪದ್ಧತಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಗೊಗ್ಗಯ್ಯನಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶಿವಾನುಭವದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಶರಣಧರ್ಮದ ಸಮಾನತಾವಾದಿ ಆಂತರ್ಯವನ್ನು ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ವಿವಿಧ ಸಂಪಾದನಾ ಹಂತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗಲೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜೀವನಕಥೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿನ ಸಂಪಾದನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಹರನ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅಲ್ಲಮ–ಕಾಮಲತೆ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದರೆ, ನಂತರದ ಸಂಪಾದಕರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ, ಶರಣಪರಂಪರೆಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೊಸ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮೇಶ್ವರನ ದೀಕ್ಷಾಪ್ರಸಂಗದಂತಹ ವಿಷಯಗಳು ಕೆಲವು ಸಂಪಾದನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧಲಿಂಗದೇವರು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದ ಮೂರನೆಯ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಅಂದರೆ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ ಒಬ್ಬ ಸಂಕಲನಕಾರನಿಂದ ಏಕಕಾಲೀನ ಕೃತಿ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಶರಣಾನುಭವವನ್ನು ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಮರುಸಂಪಾದಿಸುತ್ತ ಬಂದ ಜೀವಂತ ಸಾಹಿತ್ಯಪರಂಪರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಸ್ಥಾನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಹರನ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಲ್ಲಮ–ಕಾಮಲತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಾಮರಸನು ಕೇವಲ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಮನ ಜೀವನವನ್ನು ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾಶದತ್ತ ಸಾಗುವ ಕಥೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವಾಗ, ಅವನ ಪೂರ್ವಸಾಂಗತ್ಯ, ಜನನ, ಸಾಧನೆ, ಮಾಯೆಯೊಡನೆಗಿನ ಸಂಘರ್ಷ, ವಿವಿಧ ಸಾಧಕರೊಡನೆಗಿನ ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಥನವು ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಶರಣತತ್ತ್ವದ ಮಹಾಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಿಂತ ಸಂವಾದವೇ ಮುಖ್ಯ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎದುರಾಳಿ ಸಾಧಕ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತರದೊಳಗಿನ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಮ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಧಕ ತನ್ನ ಅನುಭವದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ರಚನಾ ವಿಧಾನವು ಅನುಭವಮಂಟಪದ ಬೌದ್ಧಿಕ–ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಪುನರ್ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅನುಭವವು ಕಥಾನಕದ ಚಲನೆ, ಪಾತ್ರಗಳ ಮುಖಾಮುಖಿ ಮತ್ತು ರೂಪಕಗಳ ಮೂಲಕ ಓದುಗರ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ “ಸಂವಾದದಿಂದ ಸತ್ಯದ ಅನಾವರಣ”; ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ “ಕಥೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಅನಾವರಣ” ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.
ಇದರೊಂದಿಗೆ ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಚಿತ್ರಣದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಅಲ್ಲಮನು ಅನುಭವದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನೂ ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳು ವಚನಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಅಲ್ಲಮನು ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಚರಿಸುವ ಜಗದ್ಗುರು. ಅವನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಕಾಯುವವನಲ್ಲ; ಸಾಧಕರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಸಾಗುವವನು. ಅವನ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಲನೆಯು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅನಾಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸ್ಥಳ, ಪಂಥ, ಸಂಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಸವಣ್ಣನು ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಆಸೀನನನ್ನಾಗಿಸಿದರೂ, ಅಲ್ಲಮನು ಆ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನವು ಅವನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರದ ಸಂಕೇತವಾಗದೆ, ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಮೀರುವ ಶೂನ್ಯತೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾದರೆ, ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ “ಶೂನ್ಯ” ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಎರಡು ಕೃತಿಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯವು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅನುಭವದ ಪರಮಾವಸ್ಥೆ. ಅದು ಖಾಲಿತನವಲ್ಲ; ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಅಂತ್ಯ, ಅಹಂಕಾರದ ಲಯ ಮತ್ತು ಶಿವಾನುಭವದ ಪೂರ್ಣತೆ. ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಶೂನ್ಯತತ್ತ್ವವು ಅಲ್ಲಮನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ದೃಶ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮೀರುವುದು, ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು, ಪಂಥಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುವುದು, ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶೂನ್ಯಾನುಭವದತ್ತ ಸಾಗುವ ಹಂತಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯತತ್ತ್ವವು ಕಥೆಯ ಒಳಸ್ರೋತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂವಾದದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳ ತೌಲನಿಕ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಒಂದೇ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಸ್ಥಿರರೂಪವಲ್ಲ. ಹರಿಹರನು ಅವನನ್ನು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡನು; ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಸಂಪಾದನಕಾರರು ತಮ್ಮ ತಾತ್ತ್ವಿಕ–ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು; ಚಾಮರಸನು ಅವನನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕ, ರೂಪಕಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಜಗದ್ಗುರುಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ನಂತರದ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನಕಾರರು ಆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.
ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿಭಿನ್ನ ಧೋರಣೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲ. ಅವು ಒಂದೇ ಶರಣಾನುಭವದ ಎರಡು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಚನವು ಕೇಂದ್ರ; ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಕೇಂದ್ರ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಜ್ಞಾನಗುರು; ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನು ಜಗತ್ತಿನೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪರಮಜ್ಞಾನಿ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವವು ಸಂವಾದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವು ಪಾತ್ರ, ಘಟನೆ, ರೂಪಕ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ ಅನುಭವದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ ಆ ಅನುಭವದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಚಾಮರಸನ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯನ್ನು ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯ ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯರೂಪಾಂತರವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಅದರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಗದ್ಯರೂಪವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸುವುದೂ ಅದರ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ, ವಚನಕೇಂದ್ರಿತ ಮತ್ತು ಅನುಭವಪರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮಸುಕಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಕೃತಿಗಳ ನಡುವೆ ವಸ್ತುಸಾಮ್ಯ, ಪ್ರಸಂಗಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಾಮ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳು ವಿಭಿನ್ನ. ಒಂದು ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಶೂನ್ಯಾನುಭವದ ಬೌದ್ಧಿಕ–ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಾವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ದೇಹವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಅನುಭವದ ಶೂನ್ಯಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ; ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಆ ಶೂನ್ಯಾನುಭವದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೊತ್ತು ಲೋಕದೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಜೀವಿಗಳ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ಜಗದ್ಗುರು. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಸಾಧಕರನ್ನು ಒಳಮುಖಿಗಳನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಜೀವನವೇ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಒಂದು ಮಹಾದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯವು ಸಂವಾದದ ಅಂತಿಮ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುರಿ; ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೇ ಆ ಶೂನ್ಯತತ್ತ್ವದ ಜೀವಂತ ಪ್ರತೀಕ. ಈ ಎರಡೂ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಓದಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಶರಣತತ್ತ್ವದ ಆಂತರಿಕ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೃಜನಶೀಲ ಪುನರ್ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮಹತ್ವ ನಮಗೆ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.
ಬಸವ ಮೀಡಿಯಾ ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಗುಂಪು ಸೇರಲು ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
https://chat.whatsapp.com/JtGWW38lyFrDf4kKL0aXGH
