ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ: ಸಮಗ್ರ ಚಿಂತನೆ 3
ಪ್ರತಿರಹಿತ ಪರಮಾರ್ಥ ಚಾರಿ
ತ್ರತೆಯನೊಳಕೊಂಡ ಪ್ರಮೇಯನ
ಗತಿಯ ಗಂಭೀರತೆಯ ನಿರ್ದೇಹಿಯ ನಿಜಾಕೃತಿಯ
ಮತಿಯುತರು ಮಿಗೆ ತತ್ವ ವಿತ್ತುಗ
ಳತಿಶಯದಿ ಲಾಲಿಸುವುದೀ ಸಂಗತಿಯ
ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ
ಚಾಮರಸ ಕವಿಯ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯನ್ನು ಬರೀ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅದರ ಆಂತರಿಕ ವೈಭವ ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕಥೆಯ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿನ್ಯಾಸವಿದೆ; ಕಥೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟನೆಯ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ತತ್ತ್ವವಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರದ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಂಕೇತವಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಘರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮತತ್ವಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಆಶಯವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಥಾಭಿತ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವಾಗ ನಾವು ಕಥೆಯ ಹೊರಮೈಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅದರ ಒಳಗಿರುವ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾಮರಸನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಪರಮೋದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹರನ ನಿಷ್ಕಲ ಲಿಂಗಸ್ವರೂಪನಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುದೇವನಿಗೂ, ಬಸವಾದಿ ಶಿವಶರಣ-ಶರಣೆಯರಿಗೂ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಶರಣಾಗತಿ ಕೇವಲ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವಲ್ಲ; ಅದು ಅವನ ಕಾವ್ಯದ ಚಿಂತನೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಈ ಕಾವ್ಯದ ನಾಯಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಪರಮಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಬಸವಾದಿ ಶರಣರು ಬರೀ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲ, ಅನುಭವದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಶರಣಧರ್ಮದ ಜೀವಂತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು. ಹೀಗಾಗಿ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಚಾಮರಸನು ಕಥೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ, ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದ ಅನುಭವದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾಬೀಜವು ಪಾರ್ವತಿ–ಪರಮೇಶ್ವರರ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರರು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಚಾಮರಸನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಮಾಯೆ, ಜೀವ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಮತತ್ತ್ವಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪರಮತತ್ತ್ವವಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೊರಡುವ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿದೆ. ಈ ಸಂಘರ್ಷವೇ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸಾಧಾರಣ ಮಹಿಮೆಯ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನಾದ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಅವನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಭಾವ ಪಾರ್ವತಿಯೊಳಗೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹಂಕಾರವೇ ಮಾಯೆಯ ಚಲನಶಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಥೆಯ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಸಂಘರ್ಷವು ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವಿನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಪಾರ್ವತಿ ತನ್ನ ತಾಮಸಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತೀಕವಾದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವು ಕಾವ್ಯದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಾಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರವಲ್ಲ. ನಾಮ ಮತ್ತು ರೂಪಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ, ದೇಹದ ಮೋಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸೆಳೆತ, ಅಧಿಕಾರದ ಆಸೆ, ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಭಿಮಾನ, ಸಂಬಂಧಗಳ ಬಂಧನ, ‘ನಾನು’ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ಮುಖಗಳು. ಜೀವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸತ್ಯದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಿ, ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ನಂಬಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ಮಾಯೆ. ಅದು ಸತ್ಯವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಜಯಿಸುವುದು ಹೊರಗಿನ ಯಾವುದೋ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ; ಸ್ವಂತ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಚಾಮರಸನು ಈ ಗಂಭೀರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ.
ಮಾಯೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದರ ಹಿಂದೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಾದರೂ, ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಓದುಗನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ‘ಮಾಯೆ ಎಂದರೇನು? ಅದು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅದು ಹೊರಗಿದೆಯೇ, ಒಳಗಿದೆಯೇ? ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಹೇಗೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಮಾಯೆಯ ಭೂಲೋಕ ಪ್ರವೇಶವೇ ಕಾವ್ಯದ ನಿಜವಾದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಅವನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಹೊರಡುವ ಮಾಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ಪರಮಸತ್ಯವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸುವ ಜೀವಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಗೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಅಪಾರವೆಂಬ ಭ್ರಮೆ ಇದೆ; ಆದರೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ಮುಂದೆ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮಿತಿ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಾಯೆಯು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮೋಹಿನಿದೇವಿಯ ಮಗಳಾಗಿ ಜನಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಈ ಸಂಕೇತಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೊಂದಿದೆ. ಅವಳ ಜನನವು ಕೇವಲ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಘಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಮಾಯೆಯು ಜೀವಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ನಿರೂಪಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆ ಜನ್ಮತಃ ದುಷ್ಟಳಲ್ಲ; ಅವಳ ಶಕ್ತಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಂಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಅವಳು ನಾಮರೂಪದ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಜೀವಿಯ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜೀವಿಯು ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಮಾಯೆಯ ರಾಜ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚಾಮರಸನ ಮಾಯಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇವಲ ಶೃಂಗಾರಿಕ ಅಥವಾ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಸಂಗವೆಂದು ಓದುವುದು ಅದರ ಆಳವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಒಳಗೆ ಜೀವಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪತನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಉದಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಘರ್ಷ ಅಡಗಿದೆ.
ಕವಿ ಮಾಯೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಗತಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಯೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಗತಿ, ಮಾಯೆ ಮಧುಕರನಾಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಗತಿ, ಪ್ರಭು ಮದ್ದಳೆ ಬಾರಿಸಿದ ಗತಿ, ವಿಮಳೆ ಬಂದ ಗತಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಮಾಯೆ ಸಿಕ್ಕದೆ ಹೋದ ಗತಿ—ಈ ಹಂತಗಳು ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಮಹಿಮೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಮಾಯೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅವಳಿಗೆ ಎದುರಾಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವಶಕ್ತಿ ಅಲ್ಲ; ಆತ್ಮಾನುಭವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಮರಸನು ಕಥೆಯ ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಒಂದು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿರ್ಣಯದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಮಾಯೆ ಎಷ್ಟೇ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನಿಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಾಯೆಯ ಆಧಾರವೇ ಅಜ್ಞಾನ; ಜ್ಞಾನೋದಯವಾದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವಾಗ ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವನಂತೆ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಮಾಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದಾನೆ. ಅರಿವಿನ ಮುಂದೆ ಭ್ರಮೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಕತ್ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಒಂದು ದೀಪ ಸಾಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಮಾಯೆಯ ಅಂಧಕಾರ ಸ್ವಯಂ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಮನ ಮಹಿಮೆ ಇದೇ. ಅವನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮಾಯೆಯ ಅಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಾಯಕನಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿ, ಲಿಂಗತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಮಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಚಾಮರಸನ ಕಾವ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಅವನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಣ ಉಪದೇಶದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಥೆಯೊಳಗೆ ಕರಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಯೆ, ಪ್ರಭು, ಪಾರ್ವತಿ, ಪರಮೇಶ್ವರ, ವಿಮಳೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳು ತತ್ತ್ವದ ಜೀವಂತ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಓದುಗನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿಯ ದೊಡ್ಡ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಕಥೆ ಓದುಗನನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಕಥೆಯೊಳಗಿನ ಸಂಕೇತ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ತತ್ತ್ವ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆತ್ಮಪರಿಶೀಲನೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯವು ಮನರಂಜನೆಯಿಂದ ಮನನಕ್ಕೆ, ಮನನದಿಂದ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವದಿಂದ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಮಾಯಾ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೊನೆಯ ಸಂದೇಶ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದುದು. ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದವನಿಗೇ ಮೋಕ್ಷದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚಾಮರಸನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೋಕ್ಷವೆಂದರೆ ಯಾವುದೋ ದೂರದ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವ ಫಲವಲ್ಲ; ಸ್ವಂತ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮೋಕ್ಷ. ಮಾಯೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯುವುದೇ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ. ಅಲ್ಲಮನ ಪಾತ್ರ ಈ ಸತ್ಯದ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮುಂದೆ ಮಾಯೆ ಸೋಲುವುದು ಎಂದರೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಪಾತ್ರ ಸೋತಳು ಎಂಬ ಸರಳ ಅರ್ಥವಲ್ಲ; ಅಜ್ಞಾನವು ಜ್ಞಾನದೆದುರು ಸೋತಿತು, ಅಹಂಕಾರವು ಅನುಭವದೆದುರು ಸೋತಿತು, ಮೋಹವು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಮುಂದೆ ಸೋತಿತು ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಆಂತರಿಕ ಅರ್ಥ.
ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಮೊದಲ ಘಟ್ಟವು ಕಥೆಯ ಆರಂಭ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರವೇಶಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವನ್ನು ಪರಮಾನುಭವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾ ಚಾಮರಸನು ಮುಂದಿನ ಕಥಾವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ಸೋತ ಕ್ಷಣವೇ ಕಥೆಯ ಅಂತ್ಯವಲ್ಲ; ನಿಜವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ದೊಡ್ಡ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದವನ ಮುಂದೆ ಈಗ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಮರೂಪಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ನಿರಾಕಾರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ತಿರುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಂಕಲ್ಪ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲವಾದುದನ್ನು ಅರಿತ ಪಾರ್ವತಿ ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಸಂತೈಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ಸಂಪನ್ನ ಕಲೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರೆ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರಳಾಗುವಳು ಎಂದು ಶಿವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೊರೆತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅವಕಾಶವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಪಾರ್ವತಿಯು ತನ್ನ ವಿನುತ ಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವೇ ಮುಂದೆ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಾಗಿ ಜನ್ಮತಾಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಚಾಮರಸನು ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯ ಅವತಾರವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಜನನಘಟನೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಾಮಸಿಕ ಮಾಯೆಯ ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯ ಅವತರಣೆಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಸಾತ್ವಿಕ ಸತ್ವದ ಮೂಲಕ ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದೆಂಬ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ತನ್ನ ಪರಮಭಕ್ತನಾದ ಬಸವನನ್ನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. “ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಮನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದೊರೆಯುವಂತಾಗಲಿ”ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಬಸವನ ಅವತಾರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ದಿಕ್ಕು ಅಡಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೆಲವೇ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ ತಂದು, ಭಕ್ತಿ–ಕಾಯಕ–ದಾಸೋಹ–ಅನುಭವಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಟ್ಟಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಸವನು ಸೇತುವೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಕ್ತಗಣಗಳು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವ ಪ್ರಸಂಗವು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅವತಾರಕಥೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಶರಣಧರ್ಮದ ಭೌತಿಕ ನೆಲೆ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಳ್ಳುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧತೆ.
ಚಾಮರಸನು ಬಸವಾದಿ ಪ್ರಮಥರ ಭೂಲೋಕಾವತರಣದ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಮಥರು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ಗತಿ, ಅವರು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಗತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನ ಗತಿ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಶರಣ ಚಳವಳಿಯ ಕಥೆಗೆ ಅವನು ಭದ್ರವಾದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕಥನತಂತ್ರ ಗಮನಾರ್ಹ. ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಭಕ್ತಲೋಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ದಿವ್ಯಭಕ್ತರು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮಾನವಜೀವನದ ಸಂಕಟಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ಭಕ್ತಿಯ ಹೊಸ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ರೂಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಮನ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ—ಮಾಯೆಯ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಪರಮತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ. ತಾಮಸಿಕ ಮಾಯೆಗೆ ಜ್ಞಾನಜ್ಯೋತಿಯ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಯೆಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದರೂ ಅದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶಕ್ತಿ. ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಮಹಾಜ್ಞಾನಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಯೆಯ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಯೆಯು ಸೋತ ನಂತರ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ತನ್ನ ಅವತಾರದ ನಿಜವಾದ ಉದ್ದೇಶವಾದ ಲೋಕೋದ್ಧಾರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆಯ ಕಥೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಯೋಗಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಜಂಗಮಲಿಂಗದ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಯಾತ್ರೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಈ ಯಾತ್ರೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಗುರು ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಜನರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅವರೊಳಗಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಅಂತರಂಗದ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎದುರಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಉಪದೇಶ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಜಂಗಮಸ್ವರೂಪದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಲಿಂಗವು ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸಂಕೇತವಾದರೆ, ಜಂಗಮನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೊತ್ತು ಜನರ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನುಭವಸ್ವರೂಪ.
ಕಾವ್ಯದ ಈ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು ಅನೇಕ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ಅವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತಾನೆ. ಗೋಗ್ಗಯ್ಯ, ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕ, ಸಿದ್ಧರಾಮ ಮೊದಲಾದ ಶರಣರ ಬದುಕಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಅವನ ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಲ್ಲಿದ್ದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ತಿದ್ದುವುದು, ಅವನನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮರುಳುಶಂಕರದೇವರಿಗೆ ಐಕ್ಯಪದವಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನ ಜ್ಞಾನಗುರುತ್ವದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮನಂತಹ ಮಹಾಭಕ್ತನಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಲ್ಲಮನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಆತನು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧನೆಯ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಅನುಭವದ ಆಳವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಮನ ಗುರುತ್ವವು ಕೇವಲ ಉಪದೇಶ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಸಾಧಕನೊಳಗಿನ ಅಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಬಸವ ಮೀಡಿಯಾ ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಗುಂಪು ಸೇರಲು ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
https://chat.whatsapp.com/LcykjUHphtT2VDkfrKC3PM
